కైలాసాచలసానువాసము

కైలాసాచలసానువాసము వృషస్కంధాగ్రసంస్థాయి త
త్ప్రాలేయాచలకన్యకాకుచతటీపర్యంకనిద్రాగతం
బాలోలాగ్రజటాతటీఘటితనాకౌకస్సరిత్కంబు దే
హాలంకారితలేలిహానము వెలుం గర్చింతు విశ్వేశ్వరా

ఇది విశ్వనాథ సత్యనారాయణగారి శ్రీమద్రామాయణకల్పవృక్షావతారికయందలి రెండవ పద్యం. కైలాసాచలసానువాసము అనగానే నాకు మొదట తెనాలి రామకృష్ణుని ఉద్భటారాధ్యచరిత్రలోని పద్యం గుర్తొచ్చింది.

* * *

కైలాస-అచల-సాను-వాసము వృష-స్కంధ-అగ్ర-సంస్థాయి తత్-ప్రాలేయ-అచల-కన్యకా-కుచ-తటీ-పర్యంక-నిద్రా-ఆగతంబు ఆలోల-అగ్ర-జటా-తటీ-ఘటిత-నాక-ఓకస్-సరిత్కంబు దేహ-అలంకారిత-లేలిహానము వెలుంగు అర్చింతు విశ్వేశ్వరా

సం అంటే సమ్యక్, బాగుగా. స్థా గతినివృత్తౌ అని ధాతువు, అంటే గమనరహితమైన స్థితి. ప్రాలేయము మంచు. పర్యంకము మంచము. ఓకస్సు అంటే నివాసం. నాకౌకస్సు అంటే స్వర్గము నివాసముగా కల. "ఆలోల"లో లోల కంపిస్తున్న, ఆ స్వల్పత్వాన్ని సూచిస్తుంది. లేలిహానము అంటే పాము (లేలిహానో ద్విరసనో గోకర్ణః కఞ్చుకీ తథా అని అమరకోశము).

వెలుంగు అన్న పదం ఇక్కడ కీలకం. నిరాకారస్వరూపంగా అర్చించడమన్నమాట. ఎప్పుడైతే ఇలా నిరాకారస్వరూపంగా తీసుకున్నామో అప్పుడు చెప్పేవన్నీ స్త్రీ-పురుష-నపుంసక-లింగాతీతమైన శివలింగానికి సంబంధించినవౌతాయి కదా.

కైలాస పర్వత సానువులందు నివాసమున్నట్టిది. నందీశ్వరునియొక్క భుజములపైన చక్కగా నుండినది. ఆ మంచుకొండ కూతురైన పార్వతీదేవియొక్క పాలిండ్ల ప్రదేశమనే మంచముపై నిద్రను పొందునది. స్వల్పంగా కదులుతున్న జటాజూటపు పైభాగంలో స్వర్గలోకపు నదిని కలిగినట్టిది. దేహాలంకారముగా పామును చేసికొన్నట్టిది.

కైలాసపర్వతసానువులలో నివాసముంటూ, పాముని గంగని ధరించి, నందీశ్వరుని అధిరోహించి, పార్వతీదేవిపాలిండ్లపై నిద్రపోయే స్వరూపంగా కనిపిస్తున్న వెలుగువైన విశ్వేశ్వరా! నిన్ను కొలుస్తాను అని తాత్పర్యం.

* * *

ఇక్కడ ముందు పద్యంలో మాదిరిగా శివకేశవాభేదం గోచరించదు కానీ, వర్ణనలద్వారా సాకారమైన శివుణ్ణి నిరాకారమైన వెలుగుగా కొలుస్తాను అని చెప్పడంలో వింత అందం ద్యోతకమౌతోంది.

శ్రీరామనవమి శుభాభినందనలు

శార్దూలవిక్రీడితమ్
ఫుల్లాంభోరుహపత్రనేత్రయుగభూతౌ భానుతారాధవౌ
యస్యత్వన్వయనామయోస్సురుచయస్సంపూరయన్తావుభౌ
రాత్రీశాన్వయజాతడిజ్జలధరో యస్సూర్యవంశోద్భవ
స్సీతామాధవమాంజనేయరమణం తం రామచన్ద్రం భజే.

ప.వి.
ఫుల్ల అంభోరుహపత్ర నేత్రయుగ భూతౌ భానుతారాధవౌ యస్య తు అన్వయనామయోః సురుచయః సంపూరయన్తౌ ఉభౌ రాత్రీశ అన్వయజా తడిత్ జలధరః యః సూర్యవంశోద్భవః సీతామాధవమ్ ఆంజనేయరమణమ్ తమ్ రామచన్ద్రమ్ భజే

తా.
ఎవరికి సూర్యచంద్రులు వికసించిన తామరపూరేకులవంటి నేత్రద్వయమగుచున్నారో, ఎవరికి వంశమునందు (సూర్యవంశము) నామమునందు (శ్రీరామ'చంద్రుడు') సూర్యచంద్రులిరువురూ కాంతులు (రుచిః - కాంతి, రుచి, సౌందర్యం) నింపుతున్నారో, చంద్రవంశంలో పుట్టిన మెరుపుతీగెకు ఏ సూర్యవంశజుడు మేఘమగుచున్నాడో అట్టి సీత అనబడే లక్ష్మీభర్తయైన, ఆంజనేయరమణుడైన శ్రీరామచంద్రుని కొలచుచున్నాను.

విశ్వనాథవారి శ్రీమంజూషిక పద్యం

శ్రీమంజూషిక భక్తపాలనకళాశ్రీచుంచు వానందవ
ల్లీమంజుప్రసవంబు చిద్గగనప్రాలేయాంశువున్ మోక్షల
క్ష్మీమాణిక్యవినూత్నమేఖల కటాక్షీభూతనీహారరుక్
శ్రీమంతంబయి పొల్చు వెల్గు నొకడే సేవింతు విశ్వేశ్వరా

ఇది శ్రీ విశ్వనాథ సత్యనారాయణగారి శ్రీమద్రామాయణకల్పవృక్షమునందలి తొలి పద్యం. (ఈ పద్యానికి కొంత వివరణ శ్రీ వేదుల కామేశ్వరరావుగారు కల్పవృక్షము - అవతారిక అనే శీర్షికతో శ్రీమద్రామాయణకల్పవృక్ష కావ్య వైభవము అనే వ్యాస సంపుటిలో ప్రచురించారు.)

* * *

ముందు ఈ పద్యాన్ని ఎక్కడెక్కడ విఱవాలో గమనిస్తే...

శ్రీమంజూషిక. ఇక్కడే ఎందుకు విఱవాలి? మంజూషికా అని సంస్కృత శబ్దం కాబట్టి, ఇక్కడ ప్రయోగంలో దీర్ఘం లేదు కాబట్టి. తర్వాత, భక్తపాలనకళాశ్రీచుంచువు, ఆనందవల్లీమంజుప్రసవంబు, చిద్గగన ప్రాలేయాంశువున్. ఆ తర్వాత మోక్షలక్ష్మీమాణిక్యవినూత్నమేఖల [మేఖల ఆకారాన్త స్త్రీలింగశబ్దం కాబట్టి]. కటాక్షీభూతనీహారరుక్ శ్రీమంతంబు, అయి, పొల్చు, వెల్గును, ఒకడే, సేవింతున్, విశ్వేశ్వరా.

ఈ పద్యంలో ఒక చిన్న పేచీ ఉంది. చిద్గగనప్రాలేయంశువున్ వద్ద. చిద్గగనప్రాలేయాంశు అన్నదానిని శుద్ధ (సిద్ధ) సంస్కృత సమాసంగా తీసుకుంటే... అంటే రెండు తత్సమశబ్దాల సమాసంగా దీనిని తీసుకుంటే చిద్గగనప్రాలేయాంశు లో న గురువౌతుంది (ఆనందవల్లీమంజుప్రసవంబు లో జు గురువైనట్టుగా). అలాంటప్పుడు గణభంగం జరిగినట్టు. అలా కాదూ, ఇది రెండు తద్భవశబ్దాల సమాసమూ అనుకుంటే ఆ ఇబ్బంది లేదు. చిద్గగన వద్ద విఱచి ప్రాలేయాంశువున్ ప్రారంభంలోని ప్రాని ఊది పలికేస్తే సరిపోతుంది.

* * *

ఒకసారి విభజన జరిగాక అర్థం వెతుక్కోవడం కొంచెం తేలికే కదా.

శ్రీ అంటే సంపద, శోభ, శుభము, మంగళము, విషము అని అర్థాలు. మంజూషిక అంటే పెట్టె. శ్రీమంజూషిక అంటే సంపదలకి పెట్టె అంటే సంపదలని ఇవ్వగలిగిన అని. ఈ శ్రీమంజూషికకే విషమును ధరించిన అని రెండో అర్థమూ వస్తుంది. ఎంత సంపదలకి అధిష్ఠానదైవతమని చెప్పాలనుకున్నా ఈ శ్రీమంజూషిక ప్రయోగం సమస్త సంపదలకి ఇనప్పెట్టెలాంటివాడా అని సంబోధించినట్టుంది.

చుంచువు. చుంచు అనే శబ్దానికి వు ప్రత్యయం చేరింది. ప్రసిద్ధికెక్కిన అని అర్థం తీసుకోవాలి. అప్పుడు భక్తపాలనకళాశ్రీచుంచువు అంటే భక్తులను పాలించడమనే మంగళకరమైన కళయందు ఖ్యాతికెక్కినవాడు అని అర్థం.

ఆనందవల్లీమంజుప్రసవము. వల్లి తీగె. మంజు అందమైన, మనోహరమైన. ప్రసవము పువ్వు. ఆనందమనే తీగెను పూచిన మంజులమైన పుష్పం.

చిద్గగనప్రాలేయాంశువు. చిత్ జ్ఞనం. ప్రాలేయ చల్లని. అంశువు కిరణము. ప్రాలేయాంశువంటే చల్లని కిరణములు కలవాడు. కాబట్టి జ్ఞానమనే గగనమందు చంద్రుడు.

మోక్షలక్ష్మీమాణిక్యవినూత్నమేఖల. మోక్షమనే లక్ష్మికి మాణిక్యములతో కూడిన వినూత్నమైన మేఖల (మొలనూలు, వడ్డాణం).

కటాక్షీభూతనీహారరుక్‌శ్రీమంతంబు. కటాక్ష క్రీగంటిచూపు. భూత ఐన. నీహారరుక్. నీహారుడు అంటే చంద్రుడు. నీహారము అంటే మంచు. రుక్ కాంతి. ఎలా చూసినా నీహారరుక్ అంటే చల్లని వెలుగు. అటువంటి చల్లని వెలుగు సంపదలు కలిగిన (శ్రీమంతము). క్రీగంటిచూపులుగా మలచుకున్న చల్లని వెలుగు సంపదలు ఎవరికి కలవో వాడు.

పొల్చు అగుపించు, ఒప్పు.

* * *

ఓ విశ్వేశ్వరా! సర్వసంపదలకూ సమస్తమంగళములకూ మంజూషయైనదీ, భక్తులను పాలించే కళయందు ఖ్యాతికెక్కినదీ, ఆనందమనే లతకి పూచిన మనోహర పుష్పమైనదీ (లత లతగానే మనోహరంగా ఉంటుంది, అలాంటి లత కూడా పువ్వులవలన మిక్కిలి శోభిల్లుతుంది కదా), జ్ఞానమనే ఆకాశంలో చంద్రుడైనదీ (జ్ఞానం అనంతం అని గగన ప్రయోగం ధ్వనిస్తోంది), మోక్షలక్ష్మికి మాణిక్య వినూత్న మేఖలయైనదీ, క్రీగంటిచూపుగా మారిన చల్లని వెలుగు సంపదలు కలిగినదీ... ఐన వెలుగు ఒకడే (అద్వైతభావం... శివకేశవాభేదం). ఆ వెలుగుని సేవిస్తాను.

ఇప్పుడు ఒక్కసారి తిరిగి చదివితే ప్రతీ విశేషణమూ శివుడికీ వాడవచ్చు, కేశవుడికీ వాడవచ్చు అని స్పష్టంగా తెలుస్తుంది. ఐనా అలాంటి కాంతికి ఏకత్వాన్ని ఆపాదించి, అట్టి అద్వైత పరబ్రహ్మాన్ని కొలుస్తాను అని చెప్పడం ఈ పద్యంలోని ప్రత్యేకత.

పార్వతీపరమేశ్వరుల విహారపు పద్యం

తెనాలి రామలింగ కవి ఉద్భటారాధ్యచరిత్రమనే కావ్యంలో చెప్పిన పద్యం—

తరుణ శశాంక శేఖర మరాళమునకు సార గంభీర కాసారమగుచు
కైలాసగిరి నాథ కలకంఠ భర్తకు కొమరారు లేమావి కొమ్మయగుచు
సురలోక వాహినీ ధర షట్పదమునకు ప్రాతరుద్బుద్ధ కంజాతమగుచు
రాజ రాజ ప్రియ రాజకీరమునకు మానిత పంజరస్థానమగుచు

ఉరగ వల్లభ హార మయూరమునకు
చెన్ను వీడిన భూధర శిఖరమగుచు
లలిత సౌభాగ్య లక్షణ లక్షితాంగి
అద్రినందన బొల్చె విహారవేళ

ఈ పద్యం చదవటం మొదలుపెట్టగానే నాకు మొట్టమొదట అనిపించినది ఈ పద్యానికి సీసాన్ని ఎంచుకోవడం అంత అతకలేదేమో అని. సంగీతంలో ప్రవేశం ఉండడమో మరొకటో కారణమేమిటో తెలియదు కానీ నడకకి ఏదో అడ్డం తగిలినట్టుగా ఠపీమని మొదటి పాదం కూడా పూర్తికాకుండానే ఆగిపోయాను. పద్యాన్ని సీసంగా కాక చంపకమాలగా వ్రాసి ఉంటే ఇంకా అందగించేదేమో కూడా అనిపించింది. కానీ మొదటి పాదం దాటి ముందుకు వెళ్తే పద్యాన్ని ఆస్వాదిస్తూ అసలు మిగతా ఊసు(హ)లు అన్నీ మర్చిపోయాను. అంత అద్భుతంగా ఉందనిపించింది ఈ పద్యం.

అదేమిటో కానీ మొత్తం చదివేసాక పద్యం మరోసారి చదివినప్పుడు కూడా సీసం అతకలేదు మొదటిపాదానికి అనే అనిపించింది. దీనికి రెండు కారణాలు ఉండొచ్చు... ఒకటి ఏ శ్రీనాథుడి లేదా రామరాజభూషణుడి సీసపు నడకో మనస్సుకి బాగా పట్టేసి దాన్ని వదలలేకపోవడం, రెండు సీసం అంటే నా మనస్సులో ఒక రకమైన నడక బాగా ముద్రపడిపోయి ప్రస్తుత పద్యపు నడకని జీర్ణించుకోలేకపోవడం. ఏదైతేనేమి? సీసం సీసమే! పైగా అద్భుతమైన పద్యం!

ఏమాటకి ఆమాటే. శ్రీనాథుడికీ భట్టుమార్తికీ — వీరిద్దరికీ సీసంపై ఉన్న పట్టు, సీసం వాడడంలో ఉన్న ప్రతిభ, సీసపు నడకపై ఉన్న అవగాహన అనన్యసామాన్యం. అది ఒప్పుకు తీరాలి.

సరే. ఇక ఛందస్సు సంగతి ప్రక్కన పెట్టి పద్యాస్వాదనం, ఆలోచనామృతం సంగతి చూస్తే...

తరుణ అంటే యౌవనంలో ఉన్న (పూర్ణత్వము ఇంకా సిద్ధించని) అని. కాబట్టి తరుణేందుశేఖరుడంటే నెలవంకని శిఖలో ధరించినవాడు అని అర్థం. తరుణేందుబింబానికి కాంతి తక్కువే ఐనా శివుడు "మహాసితవపువు" అన్న అర్థం ధ్వనిస్తుంది తరువాతి మరాళ ప్రయోగంవలన. అలాంటి హంసకు శ్రేష్ఠమైన గంభీరమైన (నీటి) కొలను ఔతోందట అమ్మవారు.

కలకంఠ అంటే మగకోకిల (కలకంఠి అంటే కోకిలలా చక్కటి కంఠంగల ఆడుది అని అర్థం). భర్త ఇక్కడ శ్రేష్ఠతకి సూచిక. కైలాసాధిపతియైన కోకిలలలో శ్రేష్ఠునికి పూచే లేత మావి కొమ్మ ఔతోందట అమ్మవారు.

సురలోకంలో ప్రవహించేది – సురగంగ. దానిని ధరించినవాడు శివుడు. షట్పదం అంటే ఆరు పదములు కలిగినది, భ్రమరము. అట్టి భ్రమరానికి ప్రొద్దున్నే విచ్చుకున్న తామరపూవు ఔతోంది అమ్మవారు అని. ఇక్కడ షట్పద అన్నదానికి ఆరు భాగములు కలిగిన అని అర్థం కూడా చెప్పుకోవచ్చు. అంటే శివుడు వేదస్వరూపమని (వేదాంగములు ఆరు అన్న అర్థంలో). అప్పుడు కం శబ్దానికి ఆనందం అని అర్థం తీసుకోవాలి (అప్పుడు కంజాతమంటే కూడా ఆనందమే! పూర్ణమదః పూర్ణమిదం...).

రాజ రాజ ప్రియ రాజ కీరము. మూడు రాజ శబ్దాలు! రాజరాజ అన్న ప్రయోగానికే కనీసం నాలుగైదు అర్థాలు వెతుక్కోవచ్చు. రాజరాజప్రియ శబ్దానికి ఒక అర్థం (గొప్ప)వేల్పులకి (మిక్కిలి) ఇష్టమైన అని. రాజ అంటే శ్రేష్ఠమైన అని ఇంకో అర్థం. శ్రేష్ఠులకి ఇష్టమైన శ్రేష్ఠమైన మగచిలుక (కీరి అంటే ఆడుచిలుక). అట్టి చిలుకకి ఆమోదమైన పంజరపు స్థానం ఔతోందట అమ్మవారు.

ఉరగము అంటే పొట్టతో కదిలేది, పాము. పాములు మెడలో వేసుకున్నవాడు శివుడు. శివుడు అనే మయూరానికి, నెమలికి. ఇక్కడ నెమలి మెడలో పాము అనడం ద్వారా ప్రకృతికి వైరుద్ధ్యాన్ని కూడా చూడచ్చు. ఇక్కడ తన అందాన్ని (చెన్ను) వదిలేసిన (వీడిన) కొండశిఖరము (భూధర శిఖరము) ఔతోందట అమ్మవారు. అందాన్ని వదిలేయడం ఏమిటి? శిఖరానికి అందం సమతలం కాకపోవడమే. అది వదిలేసిన. అంటే అమ్మవారు పర్వతాలలోని సమతలమైన ప్రదేశం (సానువు) ఔతోందట.

లతితమైన సౌభాగ్యవంతములైన లక్షణాలను కనబరచే గిరితనయ విహారవేళలో ఇన్ని రకాలుగా కనబడింది. (ఎవరికి అని అడగకండి, ఇంతకుమించి నేపథ్యం నాకు తెలియదు).

* * *

ఇక నాకు చదువుతూంటే “భలే” అనిపించిన విచిత్రమైన విషయాలు…

౧ ఈ పద్యంలో ఎక్కడా కూడా అయ్యవారిని అమ్మవారిని పురుషప్రకృతి-స్త్రీప్రకృతిలా పోల్చకపోవడం. హంసకి హంసిలా, మగకోకిలకి ఆడుకోకిలలా, భ్రమరానికి భ్రమరిలా, రాజకీరానికి రాజకీరిలా, మయూరానికి మయూరిలా చెప్పడంలేదు.

విహారం అంటున్నాడు కాబట్టి అయ్యవారిని ఏ రూపంలో చెప్తాడో, ఆ విధమైన రూపానికి అమ్మవారు ఏ రూపంలో ఉంటే బాగా నచ్చుతుందో అదే చెప్పాడు. కొలను హంస. మావిచిగురు కోకిల. భ్రమరం తామర. చిలుక పంజరంలోని స్థానం (పంజరం కాదు). నెమలి పర్వతసానువు.

విహారాన్ని వర్ణించడానికి చక్కటి జంటలు ఇవి. హంస కొలనులో విహరిస్తుంది. కోకిల మావికొమ్మలపై విహరిస్తుంది. భ్రమరం తామరలందు విహరిస్తుంది (వేదాలు సచ్చిదానందస్వరూపంలో విహరిస్తాయి). చిలుక తనకి ఆమోదమైన పంజరంలో విహరిస్తుంది. నెమలి పర్వతసానువులపై విహరిస్తుంది. దీనివల్ల అయ్యవారు విహరిస్తున్నారనే అర్థం బైటకు కనిపిస్తున్నా ఇద్దరికీ అభేదం కూడా చెప్పినట్టైంది.

విహారం కాకుండా ఏకాంతమని చెప్పి ఉంటే వేరేలా ఉండేదేమో కవి కల్పనా చాతుర్యం.

౨ అన్ని చోట్లా అమ్మవారు కొలను ఔతోంది, కొమ్మ ఔతోంది, కంజాతమౌతోంది అన్నాడే కానీ కొలనులా ఉంది అనడం లేదు. ఆ రూపకాలంకార ధ్వనిని అమ్మవారివరకూ కొనసాగించడం అద్భుతం. పైగా అయ్యవారు హంస ఐతే అమ్మవారు కొలనులా ఉంది అనడం కాకుండా, అమ్మవారు కొలను ఔతోంది అనడం ఎంత సముచితం! మళ్లీ అర్ధనారీశ్వరతత్వం చూపినట్టౌతోంది.

మొత్తానికి అమృతమే ఈ పద్యం. అందులో అనుమానం లేదు. అలాంటప్పుడు అమృతభాండం బంగారానిదా వెండిదా రాగిదా ఇత్తడిదా లేదా ఆ భాండానికి రత్నాలు తాపడం చేసారా నగిషీలు చెక్కారా... ఇలాంటివి చూడడం అనవసరం!

* * *

రవిగారు చెప్పబట్టి ఇది ఉద్భటారాధ్యచరిత్రంలోనిదని తెలిసింది. తప్పితే ఈ పద్యం ఆ కావ్యంలో ఏ ఆశ్వాసంలోదో ఎన్నో పద్యమో నేపథ్యమేమిటో వివరాలు నాకు అస్సలు తెలియవు. ఏదేమైనా మంచి పద్యాన్ని పరిచయం చేసినందుకు రవిగార్కి కృతజ్ఞతలు.

తిమ్మన చిత్రకవితావిలాసము

పారిజాతాపహరణ కావ్యంలోని పంచమాశ్వాసంలో నంది తిమ్మన తన చిత్రకవిత్వాన్ని ఆవిష్కరించాడు—


కందము. నాయశరగసారవిరయ – తాయనజయసారసుభగధరధీనియమా
మాయనిధీరథగభసుర – సాయజనయతాయరవిరసాగరశయనా (౫-౯౨)

సార అంటే బలమైన, శ్రేష్ఠమైన అని శబ్దరత్నాకరము. గ శబ్దం గమనానికి సూచన. వి అంటే విశేషమైన. రయమంటే వేగం. నాయ శబ్దానికి పద్ధతి, దిశ, నీతి అని నిఘంటువు. తాయన అంటే బాగుగా సాగుచున్న అని నిఘంటువు. కాబట్టి నాయ–శరగ–సార–విరయ–తాయన–జయసార అనే మొదటి విశేషణాన్ని నాయ–వి–రయ–గ–సార–శర–తాయన–జయ–సార గా అన్వయించుకోవచ్చు. పద్ధతిగా విశేషమైన వేగంతో ప్రయాణించే శ్రేష్ఠమైన బాణాలవలన కలిగిన చక్కటి జయించే చేవ ఉన్నవాడు అని అర్థం.

సుభగుడు అంటే మనోహరమైనవాడు, భాగ్యవంతుడు.

ధీ అంటే బుద్ధి. ధర అంటే భూమి అనీ కొండ అనీ అర్థాలు (ధర ధరించేది). నియమ శబ్దం మొక్కవోని వ్రతాన్ని సూచిస్తుంది. కాబట్టి ధీ నియమం అంటే బుద్ధికి సంబంధించిన వ్రతం. ఎలాంటి వ్రతం? భూమిలాంటి (లేదా కొండవంటి). ఏమిటి దీని అర్థం? నిశ్చలమైన అని తీసుకుంటే భూమికైనా కొండకైనా సరిపోతుంది. కాబట్టి నిశ్చలమైన (మార్చరాని) బుద్ధినియమం కలవాడు.

మాయనిధీ వేరు మాయానిధీ వేరు. మాయానిధీ అంటే మాయకు నిలయమని. ఇక్కడ మాయనిధీ అంటున్నాడు కాబట్టి మా అయ నిధీ అని చెప్పుకోవాలి. అయమంటే మేలు కలుగజేసే వస్తువు/దైవము అని శబ్దరత్నాకరము. మా అంటే లక్ష్మి. కాబట్టి మాయనిధీ అంటే లక్ష్మికీ మేలుకీ నిలయమైనవాడు.

రథమంటే తేరు, శరీరము అని శబ్దరత్నాకరము. భ శబ్దం కాంతికి సూచిక. గ శబ్దం ధరించడాన్ని కూడా సూచిస్తుంది. కాబట్టి భ–సుర–రథ–గ అంటే కాంతివంతులైన దేవతలను శరీరమునందు ధరించినవాడు. అంటే సర్వదేవస్వరూపుడు.

సాయమంటే బాణము. నయమంటే న్యాయము. కాబట్టి సాయ–జ–నయ అంటే బాణము(ల) ద్వారా పుట్టిన న్యాయం కలవాడు.

తాయ్ ధాతువు విస్తరించడం అనే అర్థంలో వాడుతారు అని నిఘంటువు. ర అంటే కాంతి, గమనం, అగ్ని, కామం, ధారణ... అని నిఘంటువు. కాబట్టి తాయరవిర అంటే రవి–ర–తాయ రవికోటితేజుడు అని.

సాగర శయనా అంటే సముద్రమే పాన్పుగా కలవాడు.

ఈ పద్యంలో గమ్మత్తు మొదటినుండి చివరికి చదివినా చివరినుండి మొదటికి చదివినా ఒకేలా ఉండడం. దీనకి అనులోమవిలోమమని పేరు.


కందము. ధీర శయనీయశరధీ – మారవిభానుమతమమత మనుభావిరమా
సారసవన నవసరసా – దారదసమతారహార తామసదరదా (౫-౯౩)

ధీరుడు అంటే విద్వాంసుడు, ధైర్యవంతుడు అని శబ్దరత్నాకరము.

శయనీయ శరధి అంటే శయనించుటకు అర్హమైన సముద్రము కలవాడు.

మారుడంటే మన్మథుడు. వి అంటే విశేషమైన. భా అంటే కాంతి. అనుమత సమ్మతించబడిన. మమత మమత్వం, అభిమానం. మార–విభానుమత–మమత. మన్మథుడి కాంతికి సమ్మతమైన అభిమానం కలవాడు. అంటే మన్మథుడివలె కాంతిమంతుడని.

నిఘంటువులో మను శబ్దానికి మంత్రమని అర్థం. భావి అంటే కాగల, భవిష్యత్ అని అర్థాలు. మంత్రము వలన కాగల లక్ష్మి కలవాడు. అంటే మంత్రమననముచే సమస్తశుభాలనీ ఇచ్చేవాడు.

సవనమంటే యజ్ఞము. సవన–సార అని అన్వయించుకుని యజ్ఞములందు శ్రేష్ఠుడని చెప్పుకోవచ్చు. లేదా తరువాతి నవ–స–రసా కూడ కలిపి అర్థం తీసుకోవచ్చు. నవ అంటే క్రొత్త, తొమ్మిది. ఈ రెండు అర్థాలూ వాడుకుంటే నవసరసా అంటే కొంగ్రొత్త సరసనవము కలవాడా అని. అప్పుడు శ్రేష్ఠమైన యజ్ఞములందు సనవరసుడని.

దారదమంటే పాదరసము విషము ఇంగువ అని శబ్దరత్నాకరము. తార అంటే మలినరహితమైన ముత్యము. దారద–సమ–తార అంటే పాదరసంలా మెరిసే మంచి ముత్యం. అట్టి ముత్యాల హారం కలిగినవాడు.

దరమంటే భయమనీ శంఖమనీ శబ్దరత్నాకరము. తామసదరదుడంటే తామసానికి భయాన్నిచ్చేవాడు అని.

ఈ పద్యంలో గమ్మత్తు ఏ పాదానికి ఆ పాదం మొదటినుండి చివరికి చదివినా చివరినుండి మొదటికి చదివినా ఒకేలా ఉండడం. దీనకి పాదభ్రమకమని పేరు.


కందము. మనమున ననుమానము నూ–నను నీ నామ మను మను మననమును నేమ
మ్మున మాన నన్ను మన్నన – మను మను నానా మునీన మానానూనా (౫-౯౮)

మనమునన్ అనుమానమున్ ఊనను నీ నామము అను మను మననమునున్ నేమమ్మునన్ మానన్ నన్ను మన్ననన్ మనుము అను నానా ముని ఇన మాన అనూనా

ఊను అంటే అవలంబించు, పొందు అని శబ్దరత్నాకరము. మను శబ్దానికి మంత్రమని అర్థం. నేమము అంటే నియమము. మనుట అంటే జీవించుట (మనుగడ, మనికి). ఇన అంటే శ్రేష్ఠమైన అని నిఘంటువు. మానము అంటే కొలత, ప్రమాణం అని ఇక్కడ తీసుకోవలసిన అర్థం. అనూన అంటే వెలితి లేని, నిండైన అని శబ్దరత్నాకరము.

ముని శ్రేష్ఠుల అందరి ప్రమాణాలకీ ఏమాత్రం వెలితిలేనివాడా! మనస్సులో అనుమానం పొందను (ఊహాపోహలకి తావివ్వను). నీ నామపు మంత్రజపం చేసే నియమాన్ని మానను. మన్ననతో నన్ను జీవించుమని దీవించు.

తెలుస్తూనే ఉంది. ఈ పద్యం ద్వ్యక్షరి. న, మ — ఈ రెండక్షరాలే ఉన్నాయీ పద్యంలో.


పదాలు విడగొట్టుకోవడంలోనే అసలు చిక్కంతా ఉందీ మూడు పద్యాల్లోనూ. చిత్రకవిత్వంలో చిత్రమో ఏమిటో కానీ వీటిల్లో శబ్దాడంబరం బావున్నా అర్థమవ్వాలంటే పరిశ్రమ చేయక తప్పదు!

ముక్కు తిమ్మనార్యు ముద్దు పలుకే గానీ ఇక్కడ ముక్కు తిమ్మనార్యు చిక్కుపలుకు అనాలనిపించింది (చిక్కుకి శ్లేషతో సహా) ఈ మూడూ అర్థం చేసుకునే సరికి!


కృతజ్ఞతలు:
౧ పారిజాతాపహరణ కావ్యపు జాలప్రచురణకర్తలైన ఆంధ్రభారతి వారికి
౨ శబ్దరత్నాకరాన్ని కూర్చిన బహుజనపల్లి సీతారామాచార్యులు గారికి
౩ సంస్కృతాంగ్లనిఘంటువును కూర్చిన మోనియరు విలియమ్సు గారికి
౪ దీనికై తగినంత పరిశ్రమ చేయించినందుకు మందాకిని గారికి

శ్రీశ్రీ లేకున్ననేమి సిరిసిరిమువ్వా

ఊకదంపుడుగారి బ్లాగులో ఈ టపా చూసి అప్పటికప్పుడు మదిలో మెదిలిన ఆలోచనే ఈ అక్షరమంజరి...

విశ్రాంతి చాలు చాలిక
లే శ్రమతోనైన కంటిరెప్పకు మల్లే
ప్రశ్రయమున నే చూచెద
శ్రీశ్రీ లేకున్ననేమి సిరిసిరిమువ్వా ౧

కందాలే మళ్ళీనా
అందామని ఉన్న కూడ అనవద్దమ్మా
అందంగా భావాలను
చిందిస్తా చిందులాడు సిరిసిరిమువ్వా ౨

ఓ కుఱ్ఱకుంక రాఘవ
నీకెందుకు నా గుఱించి నేనొప్పను పో
పో కైతలా ఇవనుచూ
ఛీ కొట్టకు నన్ను నువ్వు సిరిసిరిమువ్వా ౩

ఈ కవన మారథాన్లో
నా కంటే ముందు ఎవడు నడిచేస్తాడో!
నాకొక ఛాన్సిచ్చావో
చేకొందును ఫస్టు నేను సిరిసిరిమువ్వా ౪

ఇంకా ఏం కావాలట
నీకింకో గాఠి మాట నిజమిది శ్రీశ్రీ
కే కాదమ్మా పేర్లో
నాకూ శ్రీ ఉంది చూడు నా సిరి* మువ్వా ౫

లెచ్చర్లిచ్చుట సుళువే
అచ్చంగా టెల్గులోన అరవండంటూ
చచ్చే చావొచ్చిందే
చిచ్చీ ఇంగ్లీషుతోటి సిరిసిరిమువ్వా ౬

ఐనా కూడా యత్ని
స్తా నా వంతు పని నేను సాధించేస్తా
శానా సేయాలి... తెలుగు
సేనకు నే బంటునమ్మ సిరిసిరిమువ్వా ౭

నాది తెలుగు భాష అనీ
నా దేశము భారతమని నలుదిశలందూ
ఏదీ చాటక పోతే
చేదెక్కాలమ్మ జిహ్వ సిరిసిరిమువ్వా ౮

గునపం పారా కత్తీ
పని చేస్తేనే కదమ్మ పదిమందికి నో
ట్లో నలిగేదీ మెతుకులు
చినుకులు నడిపెడి బ్రతుకులు సిరిసిరిమువ్వా ౯

ఈ లోకంలో ఎంతో
కాలంగా ఉన్న వృత్తి కాయాకష్టం
గాలీ వానా ఎండా
చేలో సిరి ఉన్నదమ్మ సిరిసిరిమువ్వా ౧౦

పాలసపోటా కొబ్బరి
పాలూ గోదారినీళ్లు పనసా అరటీ
పాలూ జున్నూ చెరకూ
చేలో వరికంకి సిరులు సిరిసిరిమువ్వా ౧౧

కూలీనాలీ చేసే
పాలేళ్లూ కౌలుదార్లు పచ్చని చేలూ
కాలువగట్లూ ఈతలు
చేలో పాట సరదాలు సిరిసిరిమువ్వా ౧౨

వైనం చూస్తే దేశం
నానాటికి మారుతోంది నాగంభొట్లూ :)
గానుగ ఆడిన నూనెలు
చేనేతల బట్టలేవి సిరిసిరిమువ్వా ౧౩

వన్నెల బట్టల డూ బస
వన్నల సంక్రాంతి ఆటపాటలు చూశా
వెన్నెల్లో ఆటల్నీ
చిన్నప్పుడు చూస్తి నేను సిరిసిరిమువ్వా ౧౪

కోనేటిలోని చేపలు
మానులపై గూళ్లు చందమామా మట్టీ
వానా నా మదిలో రా
సేనెన్నో కవితలు మరి సిరిసిరిమువ్వా ౧౫

దోమలు చేసే నాదం
ఆమనిలో కోకిల స్వర మాడే నెమలీ
రాముడి గుడి పానకమూ
చీమల క్రమశిక్షణ భళి సిరిసిరిమువ్వా ౧౬

వేసవిలో మామిళ్లూ
శైశవమున అమ్మ చేతి చద్దన్నాలూ
సీసాల్లో షోడాలూ
చేసిన అల్లరి పసందు సిరిసిరిమువ్వా ౧౭

స్కూల్లో గెంతిన రోజులు
పిల్లా పిచికా కబుర్లు పీచు మిఠాయీ
చిల్లుల జేబులు ఇంకా
చిల్లరతో కొన్న జీళ్లు సిరిసిరిమువ్వా ౧౮

మా సారు పుస్తకాలూ
క్లాసుల మధ్యన కబుర్ల కాలక్షేపం
రాసిన పేరడి పాటలు
సీసంతో నా తకధిమి సిరిసిరిమువ్వా ౧౯

పూటకి ఇన్నే రాస్తా
నేటికి ఇవి చాలు నీకు నే వెళ్లొస్తా
పోటీ పరుగుల మధ్యన
చీటికి మాటికి కుదరదు సిరిసిరిమువ్వా ౨౦

చెమక్కు: ఇవాళ ముగింపు చురుక్కు...

దురుసుగ వాగే తమ్ముడు
సరిగా గుదిబండలాగు చక్కగ ఉంటే
పరకాల మిత్రులున్నా
చిరు నెగ్గునొ నెగ్గలేడొ సిరిసిరిమువ్వా ౨౧

______
*ఒక్కటే శ్రీ కదా... ఒక్కటే సిరి

క్రికెట్‌ క్రీడా సౌరభము

కందములు

వల్లభుఁడను నా మిత్రుఁడు
చల్లగ నడిగెను నను నొకసారి* యసలు నే
నెల్లా సౌరవ్ ఫ్యానని
యుల్లాసముగా జవాబు నుత్తర క్షణమే

శ్రావ్యముగా పాడగఁ జిఱు
కావ్యముగా వ్రాసెదనని కైతగఁ మలచే
దివ్యక్షణముల నంతా
సవ్యంగా నుండఁ గోరి చతురాస్యుసతిం

గీర్వాణిని శ్రీరామునిఁ
బర్వతతనయాతనయునిఁ బరమేష్ఠిని గాం
ధర్వాది విద్యలఁ విభుఁడు
సర్వేశ్వరునిం దలంచి చనువునఁ గిరిజన్

తోటకము

అసలేమని వ్రాయుదు నాతనిపై?
కసిలో నెవరెస్టు నగప్రతి తా
నసమానుఁడు కిర్కెటు నాడుటలో
న సహించడు మాటను నల్వురిచే

శార్దూలము

గంగూలీ ఘనవంశజాతుఁడును బెంగాల్ రాష్ట్ర శార్దూలమున్
కంగారస్సలు లేకఁ దాఁ గదలుచూ క్లాసైన టైమింగుతోఁ
సింగారంబుగ బంతి నారు పరుగుల్ చేర్పించుటన్ వీరుడున్
కంగారూలతొ నాడుచుండెఁ దుదిగాఁ గౌశల్యముం జూపుచున్

ఆటవెలది

ఆటఁ జూచుచుంటెఁ హాయిగా నున్ననూ
చివరి మ్యాచ్చి గనుకఁ జిన్న బాధ
కలుగుచుండె వెలితిగాఁ దోచుచున్నది
మనసు మటుకు కలుకుమనుచు నుంది

సీసము

మురళీధరునినైనఁ ముప్పుత్రిప్పలఁ బెట్టి మూడుచెర్వుల నీటఁ ముంచగలఁడు
కాలుఁ ముందుకు వైచి గాలిలోఁ బంతులన్ సిక్సర్లు కొట్టేటి చేవ వాఁడు
ఆఫ్‌సైడు ఫీల్డులో నడ్డంకులెన్నున్నఁ జక్కగా నాడంగ శక్తియుతుఁడు
వీడి ఠస్సా దియ్య! వెనుదీయ డేదైనఁ బుఱ్ఱకేల్వాటంపు పొగరుబోతు

తేటగీతి

అజహరుద్దీను తరువాత నయ్యె నితఁడు
యిండియా టీము కెప్టెన్ను యింతవఱకు
వేరెవరికినీ లేనట్టి పేరు నొందె
నధిక విజయము లందించినది యితండె

ద్విపద

తిరిగి వచ్చుట కెంత త్రిప్పలు వడెనొ?
తనయందుఁ దనకెంత తరుగని స్థైర్య
మింత ధైర్యము వీని కెటుల యలవడె?
నూరకఁ బులి యని యూరంత యనునె?

మధ్యాక్కఱ

ఇంతకీ నా కెందు కిష్ట మింతగా నీతఁడు చూడ
నెంత లాఘవముతోఁ బ్యాట్టు నెత్తి బాల్‌నెంతగా బాదుఁ
బంతిమంతుఁడు మీడియముగ పదనుగాఁ బౌలింగు చేయుఁ
సాంతముగా మానధనుఁడు స్వయముగాఁ సౌరభ మితఁడు

_________________
* శ్రీసర్వధారి కార్తిక శుక్ల నవమి శుక్రవారం (2008 నవంబరు 6)

నాన్న

కం. కొంచెం భయమూ భక్తీ
కొంచెం మరియాద ప్రేమ కొంచెం గురినీ
కొంచెం గౌరవ మింకా
కొంచెం చనువు మమతలను కూడెను తండ్రై.

కం. పెంచుట నమ్మ చదువు నే
ర్పించుటను గురువు నడతను పితరుడు ప్రేమన్
పంచుటను సఖుడు... తండ్రిని
మించిన శ్రేయోభిలాషి మేదినిఁ గలడే?

ఉ. సంచిత వీర్యమిచ్చి నరజన్మ మొసంగి మహాజనాప్తమౌ
మంచిఁ గ్రహింపఁజేసి సుకుమార కుమారక కేలువట్టి యా
డించి సుభక్త ధీజన విధేయత నేర్పెడి దైవమా తలన్
వంచి నమస్కరింతుఁ శిశుపాలనకౌశల ఆత్మదాయకా.

పితృదినోత్సవ శుభాకాంక్షలు!

భూభేరి

నేను సైతం
భూమి వేడిమి
తగ్గుదలకై పాటు పడతాను

నేను సైతం
బత్తి-బందుకు
లైటు నొక్కటి ఆర్పివేస్తాను
లైటు లన్నిటి నార్పివేస్తాను

నేను సైతం
బత్తి-బందుకు
వ్యాస మొక్కటి వ్రాసి యిచ్చాను

మన విధాతలం మనమె కాదా
మనకు మనమె
కొరివి పెట్టేలా
పుడమితాపపు వేడి సెగలను
నెత్తికెత్తుకు
తిరగబోనేల?

మన బ్రతుకులలొ
అలవాట్లు మారాయి
అనవసర పైత్యాలు వచ్చాయి

అవసరం ఉన్నంత మటుకే
పృథ్వి సంపద వాడుకోలేమా?
అందుకై అలవాట్లు సైతం
మార్చుకోలేనంత వెఱ్ఱులమా?

కళ్యాణరామ శతకం ౪

హరి! నీవు రాముడై వెలయఁ హరులై విహాయసచరులు
సురలందరు ఋషిగణములు క్షోణినిఁ సొచ్చిరి వన్య
చరసేనగా సేవఁ సేయఁ శరశూర! సమరలావణ్య!
కరధృతకోదండమూర్తి! కమనీయ కళ్యాణరామ!